Het doel heiligt de middelen niet. Ook niet voor Sam Bankman-Fried

Op donderdag 19 november verschijnt de reeks The Altruists op Netflix. In acht afleveringen beleef je mee de opkomst en de val van cryptobeurs FTX en oprichter Sam Bankman-Fried. Het verhaal is op z’n zachtst gezegd onderhoudend. Voor wie de reeks wil bekijken: opgepast, dit artikel kan spoilers bevatten.

De titel betekent letterlijk ‘de altruïsten’ of ‘de onbaatzuchtigen’. Dat zijn mensen die geven zonder er zelf beter van te worden, uit zorg voor het welzijn van een ander. Ik vermoed dat de makers die titel met de nodige ironie hebben gekozen.

Toch is dit hoe Bankman-Fried zichzelf voordeed. In 2021 verscheen op YouTube een video over hem met als titel The Most Generous Billionaire. Daarin vertelt de toen 29-jarige Bankman-Fried dat hij rijk wil worden, niet omdat hij van geld houdt, maar omdat hij het wil weggeven aan goede doelen. Hij geeft weinig om materiële zaken en dat straalt hij ook uit met z’n sobere levensstijl: hij rijdt met een oude Toyota Corolla en slaapt in een zetel op kantoor. In juni 2022 ondertekent hij de Giving Pledge, de belofte waarbij miljardairs zich ertoe verbinden het grootste deel van hun vermogen weg te geven. Zijn vermogen werd op dat moment geschat op zo'n 19 miljard euro.

Wie de reeks bekijkt, vraagt zich misschien af: is dit hoe mensen denken die effectief willen geven? En als iemand zo diep kan vallen, wat is die manier van geven dan nog waard?

Bankman-Fried beloofde om minstens tien procent van zijn inkomen te geven aan de goede doelen die per euro het meeste verschil maken. Hij leek zich dezelfde vraag te stellen als iedereen die effectief wil geven: hoe kun je met je geld zoveel mogelijk goed doen?

Alleen pakte hij het helemaal anders aan. Zijn handelsfirma Alameda Research gebruikte achter de schermen het geld dat klanten op FTX hadden gezet. Kortom: hij fraudeerde op grote schaal. Klanten wisten van niets, investeerders en toezichthouders hadden niets in de gaten. Toen klanten in november 2022 massaal hun geld terugvroegen, bleek er een gat van ongeveer 7 miljard euro te zijn. Van die sobere levensstijl bleef intussen weinig over: hij woonde in een penthouse van tientallen miljoenen euro op de Bahama's. In 2023 werd hij schuldig bevonden aan fraude, in 2024 kreeg hij 25 jaar cel.

Kort na zijn val vroeg een journaliste van de Amerikaanse nieuwssite Vox hem naar zijn ethische drijfveren. Wou hij echt veel geld verdienen om het allemaal weg te geven? In dat interview gaf hij toe dat het vooral een façade was geweest.

Pijnlijk. En dan komt al snel de vraag: wat zegt dit over de principes van effectief geven?

Volgens mij heel weinig. Het potentieel van impactgedreven geven steunt niet op het woord van een frauduleuze miljardair die zich ethisch voordoet. Impactgedreven geven steunt wél op onafhankelijk onderzoek dat iedereen kan nalezen.

Het idee om met je geld zo veel mogelijk goed te doen heeft de afgelopen tien jaar aan populariteit gewonnen. De oprechtheid en de bedoelingen van wie dit idee publiek omarmt, hebben we niet in de hand. Maar het bewijs dat bepaalde goede meer levens redden per euro, staat los van wie er ooit over sprak.

Wielrenner Lance Armstrong had een stichting die veel geld ophaalde voor kankerpatiënten. Hij werd beschuldigd van doping en gaf dit later ook toe, maar zijn dopingbedrog maakt de steun aan de strijd tegen kanker niet minder waardevol.

Een van mijn favoriete citaten komt van de Deense filosoof Søren Kierkegaard: “Het leven kan alleen achterwaarts begrepen worden, maar het moet voorwaarts worden geleefd.” Volgens mij geldt dat ook voor iemands ethisch kompas. Op het moment zelf weet je nooit helemaal zeker of iemand oprecht handelt en wat zijn bedoelingen zijn. Die zekerheid krijg je pas als je er achteraf op terugkijkt.

Veel geld weggeven om goed te doen, sluit niet uit dat je ook een roofbaron kan zijn. Het is niet het een óf het ander. De geschiedenisboeken staan vol voorbeelden van mensen het allebei belichamen. Sam Bankman-Fried scoorde hoog als roofbaron, maar erg laag als weldoener. Bill Gates scoort dan weer hoog als weldoener en laag als roofbaron. Andrew Carnegie en John D. Rockefeller, de gezichten van de eerste grote golf filantropie, scoorden op beide hoog: ze buitten erg veel mensen uit en gaven daarna erg veel weg. Meer daarover lees je in het artikel ‘Roofbaron of weldoener? De AI-miljardairs van Anthropic beloven hun fortuin weg te geven, net zoals Carnegie’.

Op 19 november verschijnt trouwens niet alleen The Altruïst op Netflix, die dag gaat ook het “ethische” Anthropic naar de beurs. Anthropic is het snelst groeiende bedrijf uit te geschiedenis en dit zou de tweede grootste beursgang ooit worden. Het bedrijf geeft zichzelf het imago van toekomstige weldoener, maar vorig jaar betaalde het nog 1,3 miljard euro als schikking in een auteursrechtzaak. Het had miljoenen boeken van piratensites gehaald om zijn AI-model mee te trainen. Volgens de advocaten van de auteurs was dat de grootste vergoeding die ooit in zo’n zaak werd betaald.

Het is bijna alsof het ze het erom hebben gedaan. Op dezelfde dag dat Netflix de vorige grote altruïst terechtwijst, drukt een nieuwe altruïst met grote beloftes zijn stempel op de geschiedenis. Wat een spektakel.

Onze boodschap: blijf argwanend tegenover roofbaronnen en weldoeners die ook opvallend goede marketeers zijn. Wie anderen bedriegt om achteraf goed te doen, doet geen goed. Het (goede) doel heiligt nooit de middelen.

‍

‍

In deze zaak wordt de link gelegd met effectief altruïsme. Binnen die beweging leven heel wat verschillende stemmen en meningen. Met Effectief Geven hebben we een raakvlak met effectief altruïsme, maar we vallen er niet mee samen. Wij spreken enkel voor onszelf als onafhankelijk adviescentrum. Lees hier wat we delen met effectief altruïsme en wat de verschillen zijn.

Profielfoto van Mathieu Spillebeen

Mathieu Spillebeen

Oprichter en bestuurder van Effectief Geven