In de zomer van 1892 zette het staalbedrijf van Andrew Carnegie in Homestead, Pennsylvania, zijn arbeiders aan de deur. Het wilde af van hun vakbond. De arbeiders sloten de fabriek af en lieten niemand binnen. Op 6 juli stuurde het bedrijf gewapende bewakers om de fabriek terug te nemen. Na twaalf uur vechten lagen er tien doden.
Carnegie verbleef op dat moment in een kasteel in Schotland. Hij had het aan zijn zakenpartner Henry Clay Frick overgelaten om de vakbond te breken. Na de staking voerde zijn bedrijf werkdagen van twaalf uur in en gingen de lonen omlaag.
Drie jaar voor Homestead schreef dezelfde Carnegie een essay met een zin die vandaag nog geciteerd wordt: wie rijk sterft, sterft in schande. Hij meende het. Toen hij zijn staalbedrijf in 1901 verkocht, was hij een van de rijkste mannen ter wereld. Daarna gaf hij bijna zijn hele fortuin weg, onder meer voor meer dan 2.500 openbare bibliotheken. Zijn vriend Mark Twain schreef dat de wereld Carnegie dankbaar was zonder zich te laten misleiden over zijn motief. Roofbaron of weldoener? Het ongemakkelijke antwoord is: waarschijnlijk allebei.
Ruim een eeuw later dient zich een nieuw Carnegie-moment aan. Anthropic, het AI-bedrijf achter Claude, wil naar de beurs, mogelijk al in november. Volgens Bloomberg mikt het daarbij op de grootste beursgang ooit. De zeven oprichters beloofden in januari 80 procent van hun vermogen weg te geven. Hun medewerkers stopten naar schatting al zo'n 50 miljard euro in fondsen die enkel naar goede doelen mogen. Dat is ongeveer 250 keer wat de Koning Boudewijnstichting vorig jaar uitdeelde.
Het geld loopt al vooruit op de beursgang. GiveWell, een onafhankelijke onderzoeksinstelling die goede doelen vergelijkt op hun bewezen effect, deelt dit jaar ruim dubbel zoveel uit als vorig jaar. In augustus deed het, samen met Coefficient Giving, de grootste gift uit zijn geschiedenis. Daarmee dragen ze bij aan een campagne die tegen 2029 elk gezin in de Democratische Republiek Congo een muskietennet zal bezorgen.
De spiegel met Carnegie is bijna te mooi om waar te zijn. Carnegie bouwde bibliotheken. Anthropic haalde miljoenen boeken van piratensites om zijn AI mee te trainen. Vorig jaar schikte het bedrijf hierover voor zo'n 1,3 miljard euro, volgens hun advocaten de grootste vergoeding ooit in een auteursrechtzaak.
CEO Dario Amodei waarschuwde dat AI binnen één tot vijf jaar de helft van de instapjobs voor hoogopgeleiden kan wegvegen. Zelf zeggen ze dat ze hun fortuin willen inzetten tegen de ongelijkheid die hun eigen technologie kan veroorzaken.
We staan aan het begin van een derde golf van filantropie. De eerste, ongeveer van 1880 tot 1930, kwam van de fortuinen van Carnegie en Rockefeller. Die gaven ons de stichting, de onderzoeksuniversiteit, het moderne geneeskundeonderwijs en de openbare bibliotheek. De tweede, ongeveer van 2000 tot 2020, kwam van Gates en Buffett. Zij maakten van geven een discipline waarin je meet wat werkt, en droegen zo bij aan een historische daling van de kindersterfte. De derde komt mogelijks uit AI.
Dat is goed nieuws, maar het is ook ongemakkelijk. Want toen, net als nu, beslist een kleine groep rijken wat goed is voor de rest. Bill Gates, zelf het gezicht van de tweede golf, schreef in augustus dat AI ‘de grootste gelijkmaker ooit’ kan worden, of ‘de ergste bron van onrecht’. Volgens hem moeten overheden de overgang mee sturen, niet alleen de markt.
Filantropie vervangt geen beleid. Wereldwijd daalde de ontwikkelingshulp vorig jaar met bijna een kwart, in België met ongeveer 17 procent. Volgens schattingen die Gates aanhaalt, stierven er daardoor voor het eerst deze eeuw opnieuw meer kinderen onder de vijf jaar: ongeveer 4,8 miljoen, tegenover 4,6 miljoen een jaar eerder. Dat uitgerekend de winst van een ontwrichtende technologie dat gat deels kan vullen, voelt wrang.
Op zijn 33e schreef Carnegie in een notitie aan zichzelf dat hij twee jaar later zou stoppen met zakendoen en zijn fortuin niet verder wilde laten groeien. Pas dertig jaar later verkocht hij zijn imperium. Carnegie moet zelf goed beseft hebben hoe ver woorden en daden uit elkaar kunnen liggen.
Hij staat niet alleen. Van de 22 overleden ondertekenaars van de Giving Pledge, de bekendste belofte van miljardairs, gaven er maar 8 genoeg om hun woord te houden. Elon Musk beloofde in 2021 op Twitter aandelen te verkopen om hongersnood de wereld uit te redden als het Wereldvoedselprogramma een plan voorlegde. Dat plan kwam er. Enkele weken later schonk Musk voor zo'n 5 miljard euro aan aandelen, volgens latere berichtgeving aan zijn eigen stichting.
Een belofte is echter nog geen gift. Toch kan deze filantropische golf in één opzicht anders uitdraaien. Amodei gaf al geld weg toen hij nog student was, lang voor hij rijk werd, en koos waar het naartoe ging na een grondige vergelijking door onafhankelijke onderzoeksinstellingen. Zijn mede-oprichters en medewerkers geven al jaren zo: niet waar hun naam het mooist op een gevel prijkt, maar waar een euro aantoonbaar het meeste goed doet. Of dat zo blijft wanneer het om miljarden gaat, moet nog blijken.
De vragen zijn dezelfde als toen. Hoeveel van die beloftes worden ingelost en wat zal er met het geld gebeuren? Carnegie kreeg van de geschiedenis het voordeel van de twijfel. De toekomstige AI-miljardairs moeten het nog verdienen.
Laten we hen beoordelen op wat ze geven, niet op wat ze beloven.
